Müslüman Ticarette Nasıl Olmalıdır?
Sorunun Detayı
"Esselamü aleyküm ve rahmetullahi ve berekatuh. Hocam ben 30 yaşındayım. Benim 3 sorum var.
1. sorum şu; diyelim ki iki müslüman var. Bunlardan A müslümanı işçisinin hakkını gün geçirmeden veriyor. borçlarını hemen ödüyor. Sözünde duruyor. Onu herkes çok seviyor, ondan memnun oluyor. Adam Allah'tan korkuyor, kul hakkına riayet ediyor. Fakat bu işi çek senet kırdırarak yapıyor. B müslümanı ise yine Allah'tan korkuyor. Hiç çek kırdırmıyor ama işçilerini canını çıkarıyor. Aylarca para veremiyor. Borçlarını ödeyemiyor (parası olmadığı için). Bu kişi kendisi harama bulaşmıyor belki ama işçileri veya alacaklıları zor durumda kalıyor. Mesela işçisi kredi kartı borcunu ödeyemiyor faiz biniyor. Elektrik, su, gaz, tel faturalarına faiz biniyor. vs. İşçisi faizle baş başa kalıyor. Örnekteki müslümanların ortak özellikleri ise ikisi de Allah'ın hakkını gözetiyor, niyetleri iyi, ama maddi sıkıntıları üst seviyede. Peki bunların hangisinden Allah razı gelir?/gelmez? Neden? Bu A ve B kod adlı Müslümanlar nerde hata yapıyor, ne yapması lazım gelir?
2.sorum ise; verdiğim örnekteki B müslümanı için zaruret durumu oluşur mu?/oluşmazmı? - zaruret olma? /olmama? - süreçleri ve sebepleri nedir?
3. sorum ise Bir Müslüman özellikle ticari konularda hangi kıvamda olmalıdır? Bir konuda sert ve disiplinli ise, sıra kendine geldi mi nasıl tavır takın malıdır? Yani “arkadaş ben harama bulaşmam da bulaştırmam” diyebilir mi? Kendi altındakiler adına kara verebilir mi? Bazı şeyleri görmezlikten gelebilir mi? Uzun yazdığım için özür dilerim. 3 soru dedim ama buradan en az 15 soru çıkar, affınıza sığınıyorum. Hakkınızı helal edin. Allah bizleri doğru anlaşılan/anlatan muhlis kullarından ve doğru yola ilettiklerinden eylesin. Allah sizden razı olsun. Allah takvalı, ihlaslı, ilim sahiplerinin sayısı çoğaltsın. Bizim gibileri (avam) yalnız bırakmasın. Allah yardımcın olsun. Allah'a emanet ol hocam."
Açıklama
Değerli Müslüman, ticaret İslam'da sadece mal alışverişi değil, aynı zamanda ahlak, adalet ve kul hakkına riayetle yürütülen bir ibadettir. Ticarette dürüstlük, hakkaniyet ve sorumluluk esastır.
İslami Hüküm
Hanefi mezhebine göre, ticarette kul hakkına riayet etmek, borçları zamanında ödemek, işçinin hakkını vermek farzdır. Çek senet gibi araçların kullanımı caizdir ancak bunların kötüye kullanılması, haksız kazanca sebep olması veya kul hakkına yol açması haramdır. İşçinin hakkını geciktirmek veya borçları ödememek ise büyük günah ve kul hakkıdır. Allah katında rıza, sadece niyetle değil, amelle de ölçülür.
Deliller
Kur'an-ı Kerim'de ticarette dürüstlük ve adalet vurgulanır:
"Ey iman edenler! Allah için şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa karşı olsun ya da tek bir kişiye karşı olsun, kendi lehlerinize veya aleyhinize olsun, nefsinizi haddi aşmaya itmeyin. Eğer gizlerseniz, kalplerinizde de hastalık varsa, Allah onu bilir." (Nisa, 4/135)
"Allah, haksız yere kimseye zulmetmez. İnsanlar kendi elleriyle işledikleri günahların cezasını çekerler." (Bakara, 2/286)
Hz. Peygamber (sav) işçi hakkına çok önem vermiştir:
"Bir işçinin ücretini, hakkı tam olarak ödeninceye kadar alıkoyan kimse kıyamet gününde Allah'ın gazabına uğrar." (Müslim)
Detaylı Açıklama
1. sorunuzdaki A müslümanı, işçinin hakkını zamanında verip sözünde durmasıyla güzel bir örnektir. Ancak çek senet kırdırmak, eğer faiz veya haksız kazanç içeriyorsa sakıncalıdır. Bu konuda dikkatli olunmalıdır. B müslümanı ise işçilerine ve alacaklılarına karşı sorumluluğunu yerine getirmemekte, bu da kul hakkına sebep olmaktadır. İşçinin borcunu ödeyememesi ve faizle karşılaşması, işverenin ihmaliyle doğrudan ilişkilidir. Bu durumda B müslümanı, niyet iyi olsa da fiilen kul hakkına girmektedir.
2. sorunuzda zaruret durumu, İslam hukukunda haram olan bir şeyi yapmak zorunda kalma halidir. B müslümanının borçlarını ödeyememesi, zaruret oluşturabilir ancak bu, kul hakkını ihlal etmeyi meşru kılmaz. Zaruret, kişinin kendi hayatını veya temel ihtiyaçlarını korumak için geçerlidir; başkalarının hakkını geciktirmek veya zora sokmak zaruret kapsamında değildir. Bu nedenle B müslümanı, borçlarını ödemek için elinden geleni yapmalı, gecikme varsa mutlaka alacaklılarla iletişim kurmalı ve çözüm aramalıdır.
3. sorunuzda ise ticarette Müslümanın kıvamı; adaletli, sabırlı, güvenilir ve merhametli olmaktır. "Harama bulaşmam da bulaştırmam" ifadesi güzel bir prensiptir ancak bu, altındakilerin haklarını ihmal etmek anlamına gelmez. Bir yönetici veya işveren, çalışanlarının haklarını korumakla mükelleftir. Bazı hataları görmezlikten gelmek, kul hakkına sebep olmamalıdır. Ticarette sertlik ve disiplin, adaletle, merhametle dengelenmelidir. İslam'da kolaylaştırmak, zorlaştırmamak esastır (Hz. Peygamber'in hadisi).
Diğer Görüşler
Şafii ve Malikî mezheplerinde de işçinin hakkının korunması ve borçların zamanında ödenmesi önemle vurgulanır. Hanbeli mezhebi de benzer şekilde kul hakkına riayet edilmesini şart koşar. Çek senet kullanımı konusunda mezhepler arasında temel bir itiraz yoktur ancak faiz ve haksız kazanç içermemesi gerekir.
Sonuç
Sonuç olarak, ticarette niyet kadar ameller de önemlidir. Kul hakkını gözetmek, işçinin ve alacaklının haklarını zamanında yerine getirmek esastır. Zaruret, kul hakkını ihlal etmek için mazeret olamaz. Ticarette adalet, sabır ve merhametle hareket etmek, hem Allah'ın rızasını kazanır hem de toplumda güveni artırır.
