Eleştiri Ve Gıybet Arasındaki Ayrım
Détails de la question
"Kıymetli hocam, gıybetin ne büyük bir vebal olduğunu Kur'an ı Kerim'den Efendimiz'in (s.a.v.) hadislerinden ve İslam büyüklerinin sözlerinden biliyoruz. Ne var ki, pek çoğumuzun bu elim hataya sık sık düştüğü de bir gerçek. Yine pek çoğumuz bu günahı bilmeden yahut farkında olmadan işliyoruz. Naçizane bunun en mühim sebeplerinden birinin gıybet ile gıyabî eleştiri arasındaki muğlaklık olduğunu düşünüyorum. Elbette böyle bir muğlaklık hakikatte var olmasa da çoğumuzun zihninde eleştiri ve gıybet ayrımı net değil. Kimimiz gıybet sayılacak şeyi eleştiri zannediyoruz, kimimiz ise eleştiri nevinden bir ifadeyi gıybet addedip eleştirinin nimetlerinden uzak kalmayı tercih ediyoruz. (Bu ikincisine çok daha nadir rastlanıyor olsa gerek. Lakin daha hayırlısı da zannımca budur). Efendim, bizlere eleştiri ve gıybet arasındaki ayrımı nasıl yapabileceğimizi anlatırsanız sizlere bir kez daha duacı olacağız. Bu konuda aydınlatılmaya mü'minler olarak çok ama çok ihtiyacımız var. Temel soru da şudur: Bir mü'min hakkında gıyaben (yıkıcı değil yapıcı) eleştiride bulunmak caiz midir? Yoksa gıybet mi sayılmaktadır? Dua ile."
Açıklama
Gıybet, bir kişinin arkasından onun hoşlanmayacağı şekilde konuşmak, eleştiri ise yapıcı ve faydalı amaçla değerlendirme yapmaktır. Bu ikisi arasındaki fark, niyet, ifade şekli ve sonuçlarına göre belirlenir.
İslami Hüküm
Hanefi mezhebine göre, bir mü’min hakkında gıyaben yapılan yıkıcı, kötüleme amaçlı konuşma kesinlikle haramdır. Ancak yapıcı, iyileştirici ve faydalı maksatla yapılan eleştiri, özellikle kişinin hatasını düzeltmek için ise caizdir ve hatta teşvik edilir.
Deliller
Kur’an-ı Kerim’de gıybetin yasaklandığı açıkça belirtilmiştir:
“Ey iman edenler! Kendinizin kusurunu araştırmayın ve birbirinizin gizli hallerini araştırmayın. Biriniz diğerinin gizli hallerini sevmez. Siz gıybet yaparsanız, ölü kardeşinizin etini yemiş olursunuz. Allah’tan korkun. Şüphesiz Allah, tövbeleri çok kabul edendir, çok merhamet edendir.” (Hucurat, 49/12)
Hz. Peygamber (s.a.v.) de şöyle buyurmuştur:
“Gıybet nedir, bilir misiniz?” Ashab: “Allah ve Resulü daha iyi bilir.” dediler. Peygamber (s.a.v.): “Kardeşin hakkında hoşlanmadığın bir şeyi söylemendir.” (Müslim, Birr 66)
Detaylı Açıklama
Değerli Müslüman kardeşim, gıybet ile eleştiri arasındaki temel fark niyettir. Eğer bir kişinin arkasından onun ayıbını, kusurunu kötülemek, küçük düşürmek, zarar vermek amacıyla konuşuyorsak bu gıybet olur ve haramdır. Ancak bir mü’minin hatalarını, yanlışlarını, eksiklerini onun iyiliği, ıslahı ve toplumun faydası için, saygılı ve yapıcı bir dille dile getirmek eleştiridir ve caizdir.
Eleştiride dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:
- Niyet: Eleştirinin amacı kişinin veya toplumun faydasını gözetmek olmalıdır.
- Mahremiyet: Mümkünse eleştiri yüz yüze ve özel yapılmalıdır.
- Üslup: Saygılı, yumuşak ve kırıcı olmayan bir dil kullanılmalıdır.
- Gerçeklik: Eleştiri doğru ve ispatlanabilir olmalıdır, iftira ve asılsız suçlamadan kaçınılmalıdır.
- Sonuç: Eleştirinin yapıcı olması, kişinin hatasını düzeltmesine vesile olması hedeflenmelidir.
Günümüzde sosyal medya ve iletişim araçları nedeniyle bu sınırlar daha da önem kazanmıştır. Kişilerin arkasından yapılan olumsuz yorumlar, kötü niyetli paylaşımlar gıybet kapsamına girer ve kaçınılmalıdır. Ancak bir konuda yapıcı eleştiri yapmak, hataların düzelmesine katkı sağlar ve İslam’ın öğütlediği bir davranıştır.
Diğer Görüşler
Şafii ve Malikî mezheplerinde de benzer şekilde gıybet haram, yapıcı eleştiri ise caiz kabul edilir. Hanbeli mezhebi de bu konuda katı olmakla birlikte, faydalı eleştiriyi uygun görür. Özetle mezhepler arasında bu konuda temel bir ihtilaf yoktur, sadece uygulama ve üslup farklılıkları olabilir.
Sonuç
Sonuç olarak, bir mü’min hakkında gıyaben yıkıcı değil, yapıcı ve faydalı eleştiri yapmak Hanefi mezhebine göre caizdir. Ancak niyet ve üsluba çok dikkat edilmeli, gıybetten kesinlikle kaçınılmalıdır. Böylece hem Allah’ın emrine uyulur hem de toplumun ve bireyin iyiliğine hizmet edilir.
Sizin de bir sorunuz mu var?
Aradığınızı bulamadıysanız, sorunuzu bize iletin. Fıkhi delillerle desteklenmiş ücretsiz yanıt alın.
