Yanlış tedavinin vebali
Sorunun Detayı
"Sayın hocam vicdanen çok rahatsız olduğum bir konu var sizden Allah rızası için yardımcı olmanızı istiyorum ben sağlık memuruyum. Epey zaman önce bir hasta nefes darlığı şikayeti nedeniyle acile gelmişti doktor muayene etti bir ilaçtan bir doz yapılmasını istedi ben de uyguladım. Biraz zaman geçtikten sonra hastaya rahatlayıp rahatlamadığını sordum, rahatlamadığını söyledi. Ben de doktora o ilaçtan bence bir doz daha yapalım dedim ama ilacın etkisi hakkında bilgiye sahip değilim doktor yaptırmadı. Biraz daha zaman geçti ben ne için söylediğimi bilmiyorum ama tekrar bir doz daha yapalım dedim. Doktor odaya giderek ilaç kitabına baktı geldi ve yapmamı söyledi. Ben de yaptım. Daha sonra hastanın kan sonuçları geldi doktor hastayı daha büyük bir merkeze sevkine karar verdi. Ambulansa bindirdik ancak biraz sonra vefat etti. Daha sonraki görev yerimde bir arkadaşım o ilacın tekrarlayan yüksek dozunun kalp durmasına ve kalp problemlerine neden olacağını söyledi. Kontrol ettim, gerçekten öyleydi. Neden o ilacın yapılmasında ısrar ettiğimi bilmiyorum. Doktor fakülteden yeni mezun olmuştu dikkatli, hastalarla çok iyi ilgilenen birisi. Sayın hocam efendimizin bir hadisinde Allahu Teala bir işin yapılmasını takdir etmişse o iş olana kadar akıl sahiplerinin aklını alır, gerçekleşince iade eder buyuruluyor. Burada eğer bu hasta eceliyle değil de yaptığımız ilaç neticesinde vefat etmişse bu hadisi şerife göre bizim bu işte vebalimiz nedir? Bir de karar verici mekanizma doktordur, o söylemese ben uygulamayacağım. Benim vebalim var mıdır? Bu konu beni çok rahatsız ediyor. Allah rızası için bana cevap verir misiniz? Çok çaresiz kaldım ne yapacağımı nasıl hareket edeceğimi bilemiyorum. Lütfen yardımcı olur musunuz?"
Açıklama
Bu soru, sağlık çalışanlarının mesleki sorumlulukları ve yanlış tedavi sonucu oluşabilecek vebal konusunu ele almaktadır. Özellikle bir hastanın tedavisinde yanlış doz uygulanması ve bunun neticesinde ölüm gerçekleşmesi durumunda sorumlulukların nasıl değerlendirileceği üzerinde durulmaktadır.
İslami Hüküm
Hanefi mezhebine göre, bir müminin yaptığı işte niyeti temiz ve gayreti doğru ise, kendisine düşen sorumluluğu yerine getirmiş sayılır. Ancak ihmalkarlık veya bilerek zarar verme söz konusu ise vebal doğar. Sağlık çalışanı olarak, doktorun talimatı olmadan ilaç dozunu artırmak doğru değildir ve bu durumda sorumluluk artabilir. Fakat doktorun onayı ile hareket edilmişse, esas sorumluluk karar verici olan doktordadır.
Deliller
Kur'an-ı Kerim'de sorumluluk ve niyetle ilgili ayetler bulunmaktadır:
"Kim zerre kadar hayır yaparsa onu görür; kim zerre kadar şer işlerse onu görür." (Zilzal, 99:7-8)
Hadis-i Şeriflerde de niyetin önemi vurgulanmıştır:
"Ameller niyetlere göredir." (Buhari, Müslim)
Efendimiz (sav) ayrıca şöyle buyurmuştur:
"Allah, bir işin yapılmasını takdir etmişse, o iş olana kadar akıl sahiplerinin aklını alır, gerçekleşince iade eder." (Bu hadis, sağlık alanında kader ve tedavi ilişkisini anlatır.)
Detaylı Açıklama
Değerli Müslüman kardeşim, sağlık alanında çalışan biri olarak üzerinizde büyük bir sorumluluk vardır. Ancak bu sorumluluk, kendi bilgi ve yetkinliğiniz dahilinde, doktorun talimatları doğrultusunda hareket etmekle sınırlıdır. Siz, doktorun onayı olmadan ilaç dozunu artırmışsınız ki bu, İslam hukukunda ihmalkarlık veya tedbirsizlik olarak değerlendirilebilir. Fakat burada önemli olan niyetinizin hastaya zarar vermek değil, iyileştirmek olmasıdır. Niyetin temiz olması vebali hafifletir, ama ihmalkarlık varsa sorumluluk doğar.
Öte yandan, doktorun da yeni mezun olması ve hastanın durumunu tam değerlendirememesi ihtimali vardır. Bu tür durumlarda sağlık çalışanlarının dikkatli olması, şüphe halinde daha deneyimli meslektaşlarına danışması gerekir. Ayrıca, tedavi sürecinde meydana gelen ölüm, mutlaka yapılan müdahaleye bağlanamaz; ecel ve hastalığın seyri de etkendir.
İslam dini, insanları zor durumda bırakmamak, kolaylık sağlamak prensibini benimser. Bu nedenle, sağlık çalışanlarının mesleki sınırları içinde hareket etmeleri, tedavi kararlarını uzmanlara bırakmaları önemlidir. Siz doktorun talimatı olmadan hareket ettiğinizde sorumluluğunuz artar, ancak niyetinizin temiz olması ve hatanızı fark edip pişman olmanız da Allah katında önemlidir.
Diğer Görüşler
Diğer mezhepler de genel olarak sağlık çalışanlarının doktorun talimatı dışında hareket etmemesi gerektiği görüşündedir. Şafii mezhebinde de benzer şekilde, tedavi kararını veren hekimin sorumluluğu ön plandadır. Ancak her durumda ihmalkarlık veya dikkatsizlikten kaçınılmalıdır.
Sonuç
Sonuç olarak, doktorun talimatı olmadan ilaç dozunu artırmak İslam hukukunda sorumluluk doğurabilir. Ancak niyetinizin temiz olması ve mesleki sınırlar içinde hareket etmeye çalışmanız vebali hafifletir. Bundan sonra tedavi kararlarını doktorun onayı olmadan uygulamamanız, şüphede daha deneyimli meslektaşlarınıza danışmanız en doğru yoldur.
