Ticarette Borç Tahsilinin Gecikmesi
Sorunun Detayı
"Selamünaleyküm hocam. Biz PVC kapı pencere üreticisiyiz. Bu sektörde vadeler biraz uzun. Bizde biri peşin ödeme biri vadeli ödeme olmak üzere iki fiyat listesi yayınladık. Bazı müşterilerimiz. Peşin ödeyeceğini söylediği halde ,ödemelerini 2 -3 ay geciktiriyor. Buda bize%15-20 nispetinde zarar ·oluyor.2 -3 ay sonra gelen ödemeyi peşin olarak anlaştığımız halde vadeli ·fiyatlarımızdan yeniden fiyatlandırıp tahsilini yapabilir miyiz? Veya peşin ·ödemesini geciktiren müşterilerimize danışmadan borcunu vadeli ödemeye ·çevirip o şekilde borçlandırabilir miyiz? Bu müşkülümüze cevap verirseniz çok memnun olacağız. Allah cc. Razı olsun."
Açıklama
Bu soru, ticarette peşin ödeme ile vadeli ödeme arasındaki fark ve borç tahsilatının gecikmesi durumunda uygulanabilecek İslami hükümlerle ilgilidir.
İslami Hüküm
Hanefi mezhebine göre, peşin ödeme olarak anlaşılan bir borcun, müşterinin rızası olmadan vadeli fiyat üzerinden yeniden fiyatlandırılması veya borcun vadeye çevrilmesi caiz değildir. Borçlunun rızası olmadan ödeme şartlarında değişiklik yapmak, haksız kazanç ve zulüm olur.
Deliller
Kur'an-ı Kerim'de ticaret ve borç ilişkileriyle ilgili önemli prensipler vardır:
"Ey iman edenler! Ticaret, faizden daha helâldir." (Bakara, 2/275)
Burada ticaretin helal olması, şartların açık ve adil olmasına bağlıdır. Ayrıca borç ilişkilerinde dürüstlük ve sözleşmeye riayet önemlidir.
"Ey iman edenler! Sözleşmelerinize riayet edin." (Mâide, 5/1)
Hadislerde de müminin sözünde durması gerektiği vurgulanır:
"Mümin, sözünde durandır." (Tirmizi)
Detaylı Açıklama
Değerli Müslüman, ticarette peşin fiyat ile vadeli fiyat arasında fark olması, vadeli satışta alacaklıya ek bir hak sağlanmasıdır. Peşin ödeme taahhüdü verildiğinde, bu fiyat üzerinden işlem yapılır. Müşteri peşin ödeyeceğini söyleyip ödemeyi geciktirirse, bu durum alacaklı için zarar doğurabilir ancak bu zarar, müşterinin rızası olmadan fiyat farkı olarak yansıtılamaz.
Bu tür durumlarda yapılması gereken, müşteriye durumu açıklamak ve karşılıklı anlaşma sağlamaktır. Örneğin, gecikme nedeniyle vadeli fiyat üzerinden ödeme yapılması isteniyorsa, bunun müşterinin kabulü ile olmalıdır. Zorla veya tek taraflı olarak fiyat farkı uygulamak İslam hukukunda caiz değildir.
Günümüzde ticari ilişkilerde sözleşmelerde gecikme faizi veya cezai şartlar konulabilir, ancak bu da tarafların önceden rızası ile olur. Türkiye'deki ticari hukuk da bu tür anlaşmaları düzenler. İslam fıkhı da bu konuda zorlaştırmadan, hakkaniyet ve adaleti gözetir.
Diğer Görüşler
Diğer mezhepler de genellikle benzer görüştedir. Şafii ve Hanbeli mezheplerinde de borçlunun rızası olmadan şartların değiştirilmesi caiz görülmez. Ancak bazı alimler, zarar eden tarafın mağduriyetini gidermek için tarafların anlaşması halinde fiyat farkı uygulanabileceğini belirtir.
Sonuç
Özetle, peşin ödeme olarak anlaşılan bir borcun, müşterinin rızası olmadan vadeli fiyat üzerinden tahsil edilmesi uygun değildir. Müşteri ile açık iletişim kurup, karşılıklı anlaşma sağlamak en doğru yoldur. Böylece hem hakkaniyet korunur hem de ticari ilişkiler sağlam kalır.
