Kuyumculuğun Detayları
Sorunun Detayı
"Selamünaleyküm hocam. Kuyumcuların pos cihazı ile satış yapması konusunu aslında çok araştırdım, aldığım cevaplar aşağı yukarı aynıdır. En azından kuyumcular pos cihazı kullanabilir diyenlerin vicdanımı rahatlatan bir kelamlarını göremedim. Lakin benim aradığım bir cevap daha var. 1400 yıl evvel Peygamber Efendimiz(s.a.v) zamanında altın ve gümüşün para olarak kullanıldığı dönemde ticaretin anlık olarak gerçekleşmesi gerektiğini ve altının borç olarak değil emanet olarak verilmesinin dinen caiz olduğunu anladık. Ama 1400 yıl evvel bizlere bahşedilen Allah kelâmı nasıl ahirete kadar tüm zaman ve mekânlara uyum sağlıyorsa, yani oradaki her ayet ve kelimenin her asra göre çok uygun bir açıklaması olduğuna göre bu tür fetvalarında din adamları tarafından Müslümanların hayatını kolaylaştıracak bir fetva vermeleri gerekmez mi? Hâşâ kendi isteğime uygun bir fetva verilsin gibi bir düşüncem yok. Zaten bu işlere cevaz veren var, ama günümüzde ticaret ve alış veriş altın ve gümüş değil de kâğıt para ile yapılıyor. Altın ve gümüş günümüzde çoğunlukla takı eşyası veya devletin bastığı bir kaç çeşit şekilde birikim yapılabilecek ziynet olarak üretiliyor. Yani günümüzde bir bakkala gidip cumhuriyet altını ile veya parmağınızdaki yüzük ile alışveriş yapma şansınız yok. Ben sözün özü olarak vicdanen şunu merak ediyorum. En çokta Faruk Beşer hoca efendinin bu konulardaki araştırmalarımda şu cevabı kafamı karıştırdı. "1400 yıl önce böyleymiş, günümüzde ticaret hukuku, alışveriş her şey değişti. Belki o zaman verilen fetva ile bu gün amel etmek pek kolay olmayabilir. Ama bu konuya da hiç bir fıkıh âlimi çıkıp günümüze uygun bir fetva verme cesaretinde bulunmamış" dediğini işittim. Yani ben şahsen zerre kadar faize bulaşmak istemiyorum. Kimsenin kuruşunda gözüm yok, terazimde şükür yanlışlık yok. Kendi yağımızda kavrulmaya çalışıyoruz ve bu işten de başka bir iş yapma şansımız yok. Gözümüzü bu işte açtık. Araştırdıklarımda itibar ettiğim hocalar hep yaşadığımız günden çok önceki zamanda verilmiş fetvaları veriyorlar. Her geçen gün işlerimiz düşüyor, günden güne gelen müşterilerin neredeyse %60-70 i kredi kartı uzatıyor. Din adamlarımızın bizlere bu yönde günümüze uygun yön gösterici fetvalar vermesi gerektiğini düşünüyorum. Ve böyle hassas konulara günümüz ticaret hukukunu, çalışma şekillerini araştırarak fetva verilmesi de gerekmez mi?Allah(c.c) yar ve yardımcınız olsun. Cevabınızı bekliyorum."
Açıklama
Değerli Müslüman, kuyumculukta pos cihazı ile satış yapmanın dinî boyutunu ve bu konudaki güncel fetva ihtiyacını sormuşsunuz. Bu mesele, İslam'ın ticaret ahlakı ve faiz yasağı çerçevesinde değerlendirilmelidir.
İslami Hüküm
Hanefi mezhebine göre, altın ve gümüşün kıymetli maden olarak ticareti ve bunların karşılığı olarak yapılan alışverişte pos cihazı kullanılması caizdir, ancak burada faiz (riba) unsurunun olmaması esastır. Pos cihazı ile yapılan alışverişte, alıcı ve satıcı arasında malın bedeli anında veya vade farkı olmadan ödeniyorsa bu işlem faizsiz ve helaldir.
Deliller
Kur'an-ı Kerim'de faiz kesinlikle yasaklanmıştır:
"Faiz yiyenler ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar." (Bakara, 2:275)
Hz. Peygamber (s.a.v) de faizle ilgili kesin yasaklamalar yapmıştır:
"Altın altınla, gümüş gümüşle, eşit miktarda ve elden ele verilmedikçe faiz haramdır." (Sahih Buhari, Kitabü'l-Buyu)
Detaylı Açıklama
1400 yıl önce altın ve gümüşün para olarak kullanıldığı dönemde ticaret anlık ve elle yapılan bir işlemdi. Günümüzde ise teknolojinin gelişmesiyle pos cihazları, elektronik para transferleri ve kredi kartları yaygınlaşmıştır. Bu durum, alışverişin şekli değişse de temel İslami prensipler aynıdır: alışverişte faiz olmamalı, mal ve bedel birbirine eşit ve anında verilmelidir.
Pos cihazı ile yapılan alışverişlerde, ödeme genellikle alıcının bankasından satıcının hesabına belirli bir süre içinde geçer. Burada önemli olan, satıcının malı teslim ettiği anda bedelin vadesiz ve faizsiz olarak kesinleşmiş olmasıdır. Eğer pos cihazı kullanımı, malın bedelinin gecikmeli ve faizli ödenmesine yol açmıyorsa, bu işlem Hanefi fıkhına göre caizdir.
Günümüz ticaret hukuku ve finansal sistemleri İslam hukukuna tamamen uymayabilir; ancak İslam alimleri, değişen şartlara göre kıyas ve istihsan (menfaat gözetme) yöntemleriyle hüküm verirler. Diyanet İşleri Başkanlığı ve çağdaş İslam fıkhı kurumları da bu konuda araştırmalar yapmakta ve kolaylaştırıcı çözümler sunmaya çalışmaktadır.
Faruk Beşer hocanın da işaret ettiği gibi, klasik fetvalar zamanın şartlarına göre verilmiştir. Günümüzde ise alimlerin, teknolojik ve ekonomik gelişmeleri dikkate alarak yeni fetvalar vermesi gereklidir. Ancak bu fetvalar, Kur'an ve sahih hadislerin hükümlerine aykırı olmamalıdır.
Diğer Görüşler
Şafii ve Hanbeli mezheplerinde de benzer şekilde, alışverişin faizsiz ve vadesiz olması şartıyla pos cihazı ile satış caiz görülür. Malın teslimi ile bedelin eş zamanlı olması esas alınır. Bazı alimler, pos cihazı kullanımında bankaların aldığı komisyonların faiz unsuru taşıyıp taşımadığına dikkat çekerek ihtiyatlı davranmayı önerirler.
Sonuç
Özetle, kuyumculukta pos cihazı ile satış yapmak, alışveriş anında bedelin faizsiz ve kesin olarak ödenmesi şartıyla Hanefi mezhebine göre caizdir. Günümüz şartlarına uygun fetvalar verilmesi elzemdir ve bu konuda alimlerin çalışmalarını takip etmek faydalı olacaktır. Ticaretinizde faizden kaçınarak, helal kazanç yolunda ilerlemeniz en doğru yoldur.
